یکی از خطاهای رایج در قضاوت اجتماعی، تصور بیشازحد شباهت دیدگاه دیگران با دیدگاه خودمان است. در روانشناسی اجتماعی، این پدیده با عنوان «اثر اجماع کاذب» (False Consensus Effect) شناخته میشود.
بر اساس این مفهوم، افراد ممکن است میزان رواج باورها، انتخابها یا رفتارهای خود را در میان دیگران بیشتر از مقدار واقعی تخمین بزنند.
این مسئله در فضای مجازی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا آنچه کاربران در شبکههای اجتماعی مشاهده میکنند، لزوماً نماینده دیدگاه تمام افراد جامعه نیست.
کاربران یک شبکه اجتماعی ممکن است از نظر سن، محل زندگی، میزان دسترسی به اینترنت، علایق و فعالیت رسانهای با کل جامعه تفاوت داشته باشند.
علاوه بر این، افرادی که بیشتر نظر میدهند یا محتوا منتشر میکنند، الزاماً نماینده کاربران کمفعالیت یا افرادی نیستند که اصلاً در آن شبکه حضور ندارند.
بنابراین، تعداد زیاد لایکها، نظرات یا بازدیدها بهتنهایی نمیتواند نشان دهد که اکثریت جامعه با یک دیدگاه موافق یا مخالفاند.
نمونه علمی و پژوهشی: پژوهشهای مربوط به افکار عمومی نشان میدهند که برای شناخت دیدگاه یک جامعه، شیوه انتخاب افراد مورد بررسی اهمیت بسیار زیادی دارد.
برای نمونه، مرکز پژوهشی پیو (Pew Research Center) در توضیح روشهای نظرسنجی خود تأکید میکند که نمونهگیری مناسب و روشهای آماری معتبر برای دستیابی به تصویری قابل اعتماد از افکار عمومی ضروری هستند.
اگر تنها افرادی در یک نظرسنجی شرکت کنند که علاقه بیشتری به یک موضوع دارند، نتایج ممکن است با دیدگاه کل جامعه متفاوت باشد.
همچنین در یک بررسی این مرکز در سال ۲۰۱۸، بخش بزرگی از پاسخدهندگان آمریکایی معتقد بودند محتوای شبکههای اجتماعی تصویر دقیقی از نگرش جامعه درباره مسائل مهم ارائه نمیدهد. این یافته مربوط به جامعه مورد بررسی است و نباید مستقیماً به همه کشورها تعمیم داده شود.
در فضای مجازی امروز، ممکن است یک موضوع در مدت کوتاهی به ترند تبدیل شود و هزاران نفر درباره آن مطلب منتشر کنند.
اما ترند شدن یک موضوع لزوماً به معنای اهمیت یکسان آن برای همه مردم نیست. گاهی گروهی از کاربران بسیار فعال، سهم بزرگی از مطالب منتشرشده را تولید میکنند.
همچنین ممکن است یک پست بازدید بسیار زیادی داشته باشد، اما بخش قابل توجهی از بازدیدکنندگان با محتوای آن مخالف باشند یا صرفاً از روی کنجکاوی آن را مشاهده کرده باشند.
بنابراین، باید میان میزان دیدهشدن یک محتوا، میزان موافقت با آن و میزان رواج یک دیدگاه در جامعه تفاوت گذاشت.
برای مثال، فرض کنید یک نظرسنجی در کانالی با ۱۰۰ هزار عضو برگزار شود و ۸۰ درصد شرکتکنندگان با یک پیشنهاد موافقت کنند.
آیا میتوان نتیجه گرفت ۸۰ درصد مردم جامعه نیز با آن پیشنهاد موافقاند؟
خیر؛ زیرا اعضای آن کانال ممکن است از نظر علایق و دیدگاهها شباهت زیادی به یکدیگر داشته باشند. همچنین همه اعضا الزاماً در نظرسنجی شرکت نکردهاند.
برای شناخت دقیقتر افکار عمومی باید از روشهای نظرسنجی علمی، نمونهگیری مناسب و بررسی خطاهای احتمالی استفاده کرد.
چگونه در برابر توهم اجماع آگاهانه عمل کنیم؟
1. فضای مجازی را معادل کل جامعه ندانیم: کاربران فعال یک پلتفرم، لزوماً نماینده همه مردم نیستند.
2. لایک و بازدید را با موافقت اشتباه نگیریم: دیدهشدن یک مطلب به معنای تأیید آن نیست.
3. روش نظرسنجی را بررسی کنیم: ببینیم چه افرادی، چگونه و با چه شرایطی در نظرسنجی شرکت کردهاند.
4. به دیدگاه افراد کمفعالیت نیز توجه کنیم: کسانی که کمتر در شبکههای اجتماعی نظر میدهند، همچنان بخشی از جامعه هستند.
5. از نتیجهگیریهای کلی پرهیز کنیم: عبارتهایی مانند «همه مردم معتقدند» یا «هیچکس مخالف نیست» بدون شواهد معتبر قابل پذیرش نیستند.
فضای مجازی پنجرهای برای شناخت جامعه است، اما تصویر کاملی از آن نیست. سواد رسانهای به ما کمک میکند میان محبوبیت یک محتوا، فعالیت کاربران و افکار عمومی واقعی تفاوت بگذاریم. پیش از قضاوت درباره نظر مردم، به اعتبار دادهها توجه کنیم.


