در فضای رسانهای، افراد مشهور و چهرههای شناختهشده میتوانند بر نگرش و رفتار مخاطبان تأثیر بگذارند. این افراد ممکن است بازیگر، ورزشکار، تولیدکننده محتوا، فعال اجتماعی یا شخصیت شناختهشده در یک حوزه خاص باشند.
یکی از مفاهیم روانشناختی مرتبط با این موضوع، «اثر هالهای» (Halo Effect) است. این اثر زمانی رخ میدهد که برداشت مثبت ما از یک ویژگی فرد، بر قضاوت ما درباره ویژگیهای دیگر او نیز تأثیر بگذارد.
برای مثال، ممکن است فردی به دلیل موفقیت ورزشی، محبوبیت اجتماعی یا توانایی هنری مورد احترام باشد و برخی مخاطبان، بدون بررسی کافی، توصیههای او را در زمینههای کاملاً متفاوت نیز معتبر تلقی کنند.
البته مشهور بودن به معنای ناآگاهی نیست. افراد شناختهشده نیز ممکن است در بعضی حوزهها تخصص داشته باشند. مسئله اصلی آن است که اعتبار هر ادعا باید با توجه به تخصص مرتبط، شواهد و کیفیت استدلال بررسی شود.
مثال تاریخی: استفاده از چهرههای شناختهشده در تبلیغات، سابقهای طولانی دارد. در قرن بیستم، شرکتهای تولیدکننده سیگار در برخی تبلیغات خود از تصویر بازیگران مشهور یا ادعاهایی درباره توصیه پزشکان استفاده میکردند تا محصولاتشان قابل اعتمادتر به نظر برسند.
امروزه با وجود شواهد علمی گسترده درباره زیانهای مصرف دخانیات، این تبلیغات نمونهای قابل بررسی از تأثیر اعتبار ظاهری گوینده بر برداشت مخاطب هستند.
این مثال نشان میدهد که شهرت یا جایگاه اجتماعی فرد تبلیغکننده، جایگزین بررسی علمی یک ادعا نمیشود.
در عصر حاضر، اینفلوئنسرها نقش مهمی در معرفی محصولات، خدمات و حتی انتشار اطلاعات عمومی دارند.
ممکن است یک تولیدکننده محتوا درباره موضوعی صحبت کند که خارج از حوزه تخصص اوست. اگر مخاطبان تنها بر اساس علاقه و اعتماد شخصی به او تصمیم بگیرند، احتمال دارد اهمیت شواهد مستقل را نادیده بگیرند.
در پژوهشی که یونسکو در سال ۲۰۲۴ درباره ۵۰۰ تولیدکننده محتوای دیجیتال در ۴۵ کشور انجام داد، دشواری راستیآزمایی اطلاعات و تشخیص منابع معتبر از چالشهای مهم شناسایی شد. البته نتایج این نمونه را نباید بدون بررسی به تمام تولیدکنندگان محتوا تعمیم داد.
برای مثال، تصور کنید یک چهره مشهور در شبکههای اجتماعی محصولی را معرفی کند و ادعا کند که استفاده از آن باعث افزایش چشمگیر تمرکز و حافظه میشود.
اگر این ادعا بدون شواهد علمی معتبر مطرح شده باشد، محبوبیت فرد تبلیغکننده نمیتواند صحت آن را اثبات کند.
همچنین اگر معرفی محصول در قالب همکاری تبلیغاتی انجام شده باشد، آگاهی مخاطب از این ارتباط مالی برای ارزیابی بیطرفانه پیام اهمیت دارد.
چگونه در برابر این نوع تأثیرگذاری آگاهانه عمل کنیم؟
1. تخصص فرد را بررسی کنیم: آیا گوینده در موضوع موردنظر دانش و تجربه تخصصی مرتبط دارد؟
2. شهرت را با اعتبار علمی اشتباه نگیریم: محبوبیت اجتماعی، بهتنهایی دلیل درستی یک ادعا نیست.
3. شواهد مستقل بخواهیم: درباره ادعاهای مهم، به منابع علمی و تخصصی معتبر مراجعه کنیم.
4. محتوای تبلیغاتی را تشخیص دهیم: بررسی کنیم آیا معرفی یک محصول با حمایت مالی یا منافع تجاری همراه است.
5. از تصمیمگیری صرفاً احساسی پرهیز کنیم: علاقه به یک شخصیت نباید مانع بررسی منطقی توصیههای او شود.
احترام به افراد مشهور با پذیرش بیچونوچرای سخنان آنها تفاوت دارد. سواد رسانهای به ما یاد میدهد که به جای تکیه صرف بر محبوبیت گوینده، اعتبار ادعا و شواهد آن را بررسی کنیم.


