یکی از روشهای گمراهکردن مخاطب در فضای رسانهای، انتشار اطلاعاتی است که ممکن است بهخودیخود درست باشند، اما به دلیل حذف بخشهای مهم یا ارائه خارج از زمینه اصلی، برداشت نادرستی ایجاد کنند.
در این روش، برخلاف جعل کامل یک خبر، ممکن است از جملههای واقعی، آمارهای معتبر یا تصاویر مربوط به یک رویداد حقیقی استفاده شود؛ اما بخشی از اطلاعات که برای فهم درست موضوع ضروری است، در اختیار مخاطب قرار نگیرد.
یکی از مفاهیم مرتبط با این مسئله، «چارچوببندی رسانهای» (Framing) است. چارچوببندی به شیوه انتخاب، برجستهسازی و ارائه جنبههای مختلف یک موضوع اشاره دارد.
البته هر نوع انتخاب اطلاعات، فریبکاری نیست؛ زیرا هیچ گزارش خبری نمیتواند تمام جزئیات یک رویداد را بیان کند. مسئله زمانی ایجاد میشود که حذف اطلاعات مهم، به شکلگیری برداشتی گمراهکننده منجر شود.
از نظر روانشناختی، انسانها معمولاً اطلاعات دریافتی را در چارچوبی که به آنها ارائه میشود تفسیر میکنند. بنابراین، نحوه انتخاب و ترتیب اطلاعات میتواند بر برداشت مخاطب تأثیر بگذارد.
مثال تاریخی: در جریان جنگ جهانی دوم، بسیاری از دولتهای درگیر از رسانهها برای انتشار اخبار انتخابشده درباره موفقیتهای نظامی و تقویت روحیه عمومی استفاده میکردند.
در چنین شرایطی، گزارشهای منتشرشده ممکن بود بر پیروزیها، مقاومت نیروها یا موفقیتهای نظامی تأکید بیشتری داشته باشند و اطلاعات مربوط به شکستها یا مشکلات را کمتر منعکس کنند.
این نمونه نشان میدهد که حتی زمانی که اطلاعات منتشرشده درست هستند، انتخاب گزینشی آنها ممکن است تصویر ناقصی از وضعیت واقعی ایجاد کند.
در فضای مجازی امروز، یکی از نمونههای رایج این مسئله، انتشار بخش کوتاهی از یک سخنرانی یا مصاحبه است.
ممکن است فردی در یک گفتوگوی طولانی، ابتدا دیدگاهی را مطرح کند و سپس درباره محدودیتها یا استثناهای آن توضیح دهد. اگر تنها جمله اول منتشر شود، مخاطب ممکن است برداشت متفاوتی از موضع واقعی گوینده پیدا کند.
همچنین استفاده از آمار بدون توضیح دوره زمانی، جامعه آماری یا روش محاسبه میتواند باعث سوءبرداشت شود.
برای مثال، فرض کنید گزارشی اعلام کند تعداد یک نوع حادثه در یک شهر نسبت به سال گذشته ۲۰ درصد افزایش یافته است.
این آمار ممکن است درست باشد؛ اما برای ارزیابی دقیق آن باید بدانیم تعداد اولیه حوادث چقدر بوده، جمعیت شهر چه تغییری کرده، روش ثبت اطلاعات چگونه بوده و آیا روند چندساله نیز همین افزایش را نشان میدهد یا خیر.
افزایش از ۵ مورد به ۶ مورد، از نظر درصدی با افزایش از ۵۰۰۰ مورد به ۶۰۰۰ مورد برابر است، اما ابعاد و پیامدهای این دو وضعیت یکسان نیست.
بنابراین، درصدها بدون توجه به تعداد واقعی و زمینه آماری ممکن است برداشت ناقصی ایجاد کنند.
چگونه در برابر انتشار گزینشی اطلاعات آگاهانه عمل کنیم؟
1. متن کامل را بررسی کنیم: درباره سخنرانیها و مصاحبهها، تا حد امکان به نسخه کامل مراجعه کنیم.
2. زمینه خبر را بشناسیم: زمان، مکان، شرایط و موضوع اصلی رویداد را بررسی کنیم.
3. آمارها را دقیق بخوانیم: به تعداد واقعی، دوره زمانی، جامعه آماری و روش محاسبه توجه کنیم.
4. اطلاعات حذفشده را جستوجو کنیم: ببینیم آیا جزئیات مهمی وجود دارد که در روایت منتشرشده مطرح نشده است.
5. میان واقعیت و برداشت تفاوت بگذاریم: درست بودن یک جمله، الزاماً به معنای درست بودن نتیجهای نیست که از آن گرفته میشود.
گاهی برای گمراهکردن مخاطب نیازی به ساختن یک دروغ کامل نیست؛ حذف بخش مهمی از حقیقت نیز میتواند برداشت نادرستی ایجاد کند. سواد رسانهای یعنی علاوه بر آنچه گفته شده، به زمینه و اطلاعات ضروریِ گفتهنشده نیز توجه کنیم.


