یکی از پدیدههای مهم در روانشناسی شناختی، «اثر حقیقتانگاری ناشی از تکرار» است. بر اساس این پدیده، زمانی که افراد بارها با یک جمله یا ادعا مواجه میشوند، ممکن است آن را درستتر از ادعایی بدانند که برای نخستین بار میشنوند؛ حتی اگر شواهد کافی برای تأیید آن وجود نداشته باشد.
دلیل این اتفاق آن است که ذهن انسان معمولاً اطلاعات آشنا را آسانتر پردازش میکند. این آسانی پردازش گاهی بهاشتباه بهعنوان نشانهای از درستبودن اطلاعات برداشت میشود. البته تکرار همیشه باعث باورپذیری نمیشود و عواملی مانند دانش قبلی، اعتبار منبع و میزان توجه مخاطب نیز تأثیرگذارند.
مثال تاریخی: در تاریخ جوامع مختلف، شایعات و اتهامهای تکرارشونده گاهی در شکلگیری برداشت عمومی نسبت به اشخاص و گروهها نقش داشتهاند. برای نمونه، در جریان ماجرای تهمت به عایشه که در منابع اسلامی با عنوان «حادثه اِفک» شناخته میشود، انتشار یک اتهام تأییدنشده باعث شکلگیری بحث و نگرانی در جامعه شد.
این رویداد را میتوان از منظر اهمیت بررسی خبر پیش از پذیرش و بازنشر آن مطالعه کرد؛ هرچند نباید بدون شواهد تاریخی، سازوکار دقیق انتشار آن را با اثر روانشناختی تکرار یکسان دانست.
در عصر حاضر، شبکههای اجتماعی امکان انتشار گسترده و تکرار سریع اطلاعات را فراهم کردهاند. ممکن است یک ادعای نادرست ابتدا در یک کانال منتشر شود و سپس دهها صفحه دیگر آن را بازنشر کنند.
مخاطبی که بارها با همان ادعا مواجه میشود، ممکن است تصور کند منابع متعددی آن را تأیید کردهاند؛ درحالیکه همه مطالب از یک منبع اولیه و تأییدنشده گرفته شدهاند.
برای مثال، تصور کنید شایعهای درباره تعطیلی دائمی یک مرکز آموزشی منتشر شود. اگر چندین کانال بدون بررسی آن را بازنشر کنند، ممکن است برخی افراد تصور کنند خبر قطعی است. درحالیکه بررسی اطلاعیه رسمی مرکز میتواند نادرستبودن آن را مشخص کند.
چگونه آگاهانه عمل کنیم؟
1. منبع اولیه را پیدا کنیم: ببینیم نخستین بار چه کسی ادعا را مطرح کرده و چه شواهدی ارائه داده است.
2. تعداد بازنشرها را ملاک قرار ندهیم: انتشار یک خبر در دهها صفحه، بهتنهایی نشانه صحت آن نیست.
3. به شواهد مستقل توجه کنیم: بررسی کنیم آیا منابع معتبر و مستقل نیز خبر را تأیید کردهاند.
4. از قضاوت عجولانه بپرهیزیم: آشنا بودن یک ادعا را با درست بودن آن اشتباه نگیریم.
5. اخبار تأییدنشده را بازنشر نکنیم: حتی بازنشر یک شایعه برای انتقاد از آن، ممکن است باعث دیدهشدن بیشترش شود.
تکرار یک خبر، جایگزین حقیقت نیست. سواد رسانهای به ما کمک میکند میان آشنایی ذهنی و اعتبار واقعی اطلاعات تفاوت بگذاریم. پیش از باور کردن، بررسی کنیم.


